Mobiel met een handicap

[patje]

Handicaps door de eeuwen heen
Vroeger

Mensen leren weinig uit de geschiedenis: dat kan elke geschiedenisleraar u vertellen, en dat geldt ook voor de houding die de maatschappij aanneemt tegenover mensen met een handicap.

In zijn boek Over narren, kreupelen, doven en blinden. Leven met een handicap van de Oudheid tot nu beschrijft historicus Ben Wuyts de houding die mensen in de loop der eeuwen tegenover personen met een handicap hebben aangenomen. ?Beeldvorming van mensen heeft me altijd ge?nteresseerd, vooral omdat ze dikwijls ver staat van de dagelijkse realiteit?, zegt hij. ?Toen ik thuis aankondigde dat ik mijn burgerdienst in een instelling voor gehandicapte kinderen wilde vervullen, barstte mijn moeder, nochtans een ingoed mens, bijna in tranen uit omdat ze dacht dat dat een onmenselijke job was. En zelf ontdekte ik dat ik ook heel wat vooroordelen koesterde die gewoon stoelden op onwetendheid. Welnu, het is me daar bijzonder goed meegevallen en ik ben er na mijn burgerdienst nog dertig jaar gebleven.?

Waar komen die vooroordelen dan vandaan? Onbekend maakt onbemind en mensen met een handicap waren vaak onzichtbare burgers in onze maatschappij. ?Maar sommige beelden worden ook van generatie op generatie doorgegeven. Als historicus wilde ik daar meer over weten, maar er bleek nog vrij weinig studiewerk over te bestaan. Mijn boek is een bescheiden aanzet.?

Onvolwaardig wezen

Een steeds terugkerende rode draad in de geschiedenis is het beeld van de persoon met een handicap als onvolwaardig en ongelukkig wezen dat de ?normale? maatschappij hindert. ?Vooral als het sociaal-economisch slechter gaat, krijg je al snel redeneringen als: onze financi?le middelen zijn beperkt en kunnen we die dan niet beter gebruiken voor de burgers die ?nuttiger? zijn voor de samenleving?

?Dat was al zo bij de Grieken en Romeinen. Het werd weer opgepikt in de renaissance en het speelde heel erg in de jaren v??r de Tweede Wereldoorlog. Niet alleen in Duitsland, maar ook in de VS, Frankrijk en Engeland werden studies gepubliceerd over de degeneratie van een volk met onzuivere elementen, zoals mensen met een handicap. Je zou kunnen zeggen dat Hitler gewoon goed heeft geluisterd en de ?aanbevelingen? van heel wat internationale wetenschappers met Deutsche Gr?ndlichkeit heeft uitgevoerd.?

Verleden tijd? Natuurlijk. Maar zelfs vandaag duiken er verdacht gelijkaardige stemmen op. ?Zelfverklaarde cultuurfilosoof Wim Rietdijk zegt letterlijk: Het zou totaal onredelijk en immoreel zijn als er minder ruimte zou komen voor hoogstaande en begaafde mensen ? daarmee zal hij zichzelf wel bedoelen ? omdat er wat ruimte voor de ?mongooltjes? nodig was. En moraalfilosoof Peter Singer, bekend om zijn strijd voor de dierenrechten, schrijft: Wij vinden dat sommige baby?s met ernstige stoornissen moeten worden gedood. Ik moet zeggen: dat klinkt me allemaal erg bekend in de oren.?

Positieve tendensen

Helemaal zwart is de toestand vandaag de dag natuurlijk niet. De inclusiegedachte maakt de laatste jaren opgang en er worden veel positieve initiatieven genomen voor ?n samen met mensen met een handicap. ?Ook die positieve houding is trouwens een constante in de geschiedenis. Zelfs in de prehistorie blijken mensen gezorgd te hebben voor gekwetste en zwakkere stamleden.?

Of neem het schoolvoorbeeld van Sparta: een harde maatschappij waar baby?s met een handicap in de bergen werden achtergelaten om er te sterven. ?Maar koning Agesilaos II van Sparta was een dwerg met een motorische handicap. En in Athene werd een bescheiden staatsvergoeding in het leven geroepen voor oorlogsinvaliden die later werd uitgebreid tot alle inwoners met een handicap. In alle tijden, maar vooral in de verlichting en de laatste decennia zien we tendensen om meer aandacht te vragen voor de waarde en de waardigheid van mensen met een handicap. Een aandachtige lectuur van ons verleden kan ons tot een zinvolle reflectie over onze beeldvorming van mensen met een handicap bewegen.?

Over narren, kreupelen, doven en blinden. Leven met een handicap van de Oudheid tot nu is verschenen bij Davidsfonds Leuven.

Ben Wuyts studeerde geschiedenis aan de Universiteit Gent en werkte meer dan dertig jaar in een school voor kinderen met een motorisch en een meervoudige handicap. Hij is nu opleidingsco?rdinator van de bacheloropleidingen buitengewoon onderwijs en zorgverbreding aan de Arteveldehogeschool Gent en docent aan het Hoger Instituut voor Gezinswetenschappen in Schaarbeek.

Nu

Gematigd positief

Socioloog Jan Verbelen van de Vlaams Fonds-studiecel publiceerde recent het onderzoek Integratie in sociale netwerken en publieke opinie over inclusie. De publicatie is gebaseerd op een wetenschappelijke enqu?te bij meer dan 1500 Vlamingen.

Uit de studie valt op te maken dat Vlamingen massaal positief staan tegenover het recht op inclusief onderwijs voor kinderen. Dat is ook zo voor het recht op vrije gezinsvorming voor personen met een lichamelijke handicap. Het draagvlak voor vrije gezinsvorming voor mensen met een verstandelijke handicap is veel kleiner: daar houden de tegenstanders en voorstanders elkaar in evenwicht. Voorts zijn nogal wat Vlamingen gewonnen voor het principe van gesegregeerde sportclubs: een teken dat sport niet meteen als een inclusieterrein wordt aangezien.

Uit het onderzoek blijkt dat de sociale achtergrond van de ge?nqu?teerden (zoals onderwijsniveau, leeftijd en geslacht) hun opinies op dat vlak nauwelijks be?nvloedt. Opmerkelijk: het maakt evenmin verschil uit of de ge?nqu?teerde een beperking heeft of niet, en al evenmin of hij zelf iemand met een beperking kent.

Nuances

Al bij al geen slechte score, dus: Vlaanderen staat vrij positief tegenover personen met een handicap. Maar de Vlaming laat ook merken dat er grenzen zijn aan die tolerantie.

Dat valt vooral op bij de vraag wie men het liefst als buur heeft. Een bejaarde man vindt haast niemand een probleem. Ook een gezin met een blinde moeder scoort nog relatief goed. Maar voor een gezin waarvan de zoon in psychiatrische behandeling is, een zwaar spastische vrouw die in een rolstoel zit en (vooral) een koppel waarvan beide partners een verstandelijke handicap hebben, is het enthousiasme een stuk minder groot. Het lijkt er dus sterk op dat te veel zorgbehoevendheid in de buurt geen optie is voor de Vlaming ? zeker als ze expliciet als ?handicap? wordt gezien. Een bejaarde man kan immers even hulpbehoevend zijn als een rolstoelgebruiker. Maar voor de publieke opinie horen beide zorgbehoevenden toch tot twee verschillende categorie?n.

Conclusie

De algemene conclusie van het onderzoek is dus genuanceerd. Vlamingen met een handicap zijn niet onbekend, ze staan niet echt veraf maar ook weer niet echt dichtbij. Ze kunnen rekenen op een sociaal klimaat dat vrij positief kan worden genoemd. Maar die sociale aanvaarding als burger met gelijke rechten stoot wel op grenzen: als mensen met een handicap dicht bij de eigen leefwereld van de Vlaming komen, zijn ze iets minder gewaardeerd. En de gemiddelde Vlaming blijkt een merkbare afstand te houden tegenover mensen met een verstandelijke beperking.

De studie Integratie in sociale netwerken en publieke opinie over inclusie vindt u op www.vlafo.be, onder de rubriek Studie & onderzoek.